Gevangenissen
Vrouwengevangenissen behoren gesloten te zijn voor mannen
Veroordeelde mannen die zich als vrouw verklaren — soms voor seksueel of gewelddadig delict — worden in Nederland en daarbuiten geplaatst in vrouwengevangenissen. Vrouwelijke gedetineerden, vaak zelf slachtoffer van mannelijk geweld, dragen daarvan de kosten.
Waarom dit een vrouwenrechten-vraagstuk is
Gevangenissen zijn gescheiden op sekse omdat opsluiting machtsongelijkheid maximaal blootlegt. De gedetineerde kan de ruimte niet verlaten, niet kiezen wie naast haar slaapt, niet ontsnappen aan intimidatie. Een derde van de vrouwen in detentie heeft een voorgeschiedenis van seksueel geweld; bij sommige populaties (verslaving, prostitutie) loopt dat aandeel op tot ruim de helft. Sekse-scheiding in detentie is voor deze vrouwen geen formaliteit, maar de voorwaarde waarop straf überhaupt humaan blijft.
Bronnen: WODC, Vrouwen in detentie (2018); Ministerie van J&V, Beleidskader Vrouwen in detentie.
De Nederlandse situatie
Sinds de Wet wijziging vermelding van het geslacht in de geboorteakte (2014) kan een mannelijke Nederlander zonder enige medische ingreep zijn juridische geslacht laten wijzigen via een deskundigenverklaring. Het Beleidskader Transgenders van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) plaatst gedetineerden vervolgens overeenkomstig hun gewijzigde juridische geslacht, met aanvullende risico-afweging.
In de praktijk betekent dit dat een man die kort vóór of tijdens detentie zijn geslachtsregistratie wijzigt, aanspraak kan maken op plaatsing in een vrouwenafdeling. Er bestaat geen openbaar register dat bijhoudt hoe vaak dit gebeurt; Kamervragen daarover (onder meer SGP, 2023; Forum voor Democratie, 2024) zijn beantwoord met de mededeling dat de gegevens niet apart worden bijgehouden.
Bronnen: Stb. 2013, 480 (wijziging Art. 1:28 BW); DJI Beleidskader Transgenders (2016, herzien 2021); beantwoording Kamervragen 2023Z19211 en 2024Z02947.
Wat in andere landen gebeurde
Karen White — Verenigd Koninkrijk
Veroordeeld voor verkrachting van een vrouw en kindermisbruik, in voorarrest geplaatst in HMP New Hall (vrouwengevangenis, Yorkshire) op grond van zelfverklaarde gender-identiteit. Sloeg daar twee medegedetineerden seksueel aan. Levenslang opgelegd in oktober 2018. De Britse minister van Justitie bood publiekelijk excuses aan; het HMPPS-beleid is sindsdien drie keer aangescherpt.
Bron: BBC News, 11 oktober 2018; House of Commons Library Briefing CBP-9241 (2024).
Isla Bryson — Schotland
Adam Graham, veroordeeld voor twee verkrachtingen, vroeg na arrestatie een gender-wijziging aan en werd in januari 2023 onder de naam Isla Bryson geplaatst in vrouwengevangenis Cornton Vale. Na publieke verontwaardiging werd Bryson binnen 72 uur overgeplaatst. De zaak trok het Schotse Gender Recognition Reform-wetsvoorstel mee in zijn val en droeg bij aan het aftreden van premier Nicola Sturgeon.
Bron: The Times, 26 januari 2023; Scottish Government, Transgender Prisoners Policy Review (februari 2023).
Demi Minor — New Jersey
In Edna Mahan Correctional Facility for Women (New Jersey) verwekte een mannelijke gedetineerde die zich als transvrouw identificeerde twee zwangerschappen bij medegedetineerden. De staat New Jersey schikte in 2021 een rechtszaak voor 1,7 miljoen dollar nadat een eerdere golf seksueel misbruik door mannelijk personeel daar al was bewezen.
Bron: New York Post, 25 juli 2022; NJ Department of Corrections, Settlement Agreement met ACLU-NJ (juni 2021).
De Britse cijfers
Vrijwel de helft van de mannelijke gedetineerden die in Engeland en Wales als transvrouw zijn geregistreerd, is veroordeeld voor een seksueel delict — een aandeel dat ruim drie keer zo hoog ligt als bij mannelijke gedetineerden in het algemeen. Vrouwen vormen ongeveer 4 procent van de gedetineerdenpopulatie maar plegen minder dan 1 procent van de seksuele delicten.
Bron: Ministry of Justice, HMPPS Offender Equalities Annual Report (2019, 2023); Keep Prisons Single Sex, FOIA-onderzoek 2021.
Beleid dat sinds 2023 is bijgesteld
Onder druk van de hierboven beschreven casussen is in een aantal jurisdicties teruggekoppeld naar plaatsing op grond van biologische sekse:
- Verenigd Koninkrijk (HMPPS, februari 2023): mannelijke gedetineerden met geweldsdelicten of een penis worden niet in vrouwengevangenissen geplaatst, tenzij een ministeriële uitzondering met risico-analyse wordt verleend.
- Schotland (SPS, februari 2023): directe vrijstelling — geen overplaatsing naar vrouwengevangenis voor wie als man is binnengekomen, in afwachting van permanent beleid.
- Verenigde Staten — staten Indiana, Kansas, Florida en Texas: wetgeving 2023–2024 die plaatsing in detentie aan biologische sekse koppelt.
- Italië (juli 2023): overplaatsing van alle mannelijke transgender-gedetineerden uit vrouwengevangenis Pozzuoli na klachten van vrouwelijke gedetineerden.
Bronnen: Justice Secretary statement, House of Commons Hansard 27 februari 2023; SPS press release 26 januari 2023; Florida HB 1521 (2023); Reuters, 28 juli 2023 (Pozzuoli).
"Maar trans vrouwen zijn ook niet veilig in mannengevangenissen."
Dat is een serieus probleem dat een eigen oplossing verdient: aparte afdelingen, eenpersoonscellen, of een derde traject binnen het mannelijke gevangeniscircuit. Het is geen reden om vrouwen in vrouwengevangenissen — waarvan een derde slachtoffer is van seksueel geweld door mannen — te confronteren met een biologisch-mannelijke medegedetineerde. De veiligheid van de ene groep wordt niet vergroot door de andere groep aan risico bloot te stellen.
Wat wij vragen
- Plaatsing in vrouwengevangenissen uitsluitend op grond van biologische sekse, ongeacht juridische geslachtsregistratie.
- DJI publiceert jaarlijks geaggregeerde cijfers over plaatsingen, conflicten en incidenten in sekse-gemengde detentiesituaties.
- Aparte voorzieningen voor mannelijke transgender-gedetineerden binnen het mannelijke circuit, zoals het VK na 2023 toepast.
- Vrouwelijke gedetineerden krijgen het recht om bezwaar aan te tekenen tegen plaatsing van een biologisch-mannelijke medegedetineerde, zonder represaille.
Verder lezen
Vrouwenruimtes en veiligheid
Het bredere beginsel: sekse-scheiding waar vrouwen kwetsbaar zijn.
Lees verder →Vrouwenopvang
Waarom opvanghuizen voor huiselijk geweld vrouwen-only behoren te blijven.
Lees verder →